Αφορμή για τη συγγραφή στάθηκε η πρόσφατη «επίθεση» εναντίον διαδηλωτών του ΠΑΜΕ και η μονοπώληση των αντιδράσεων από μέρους του κομουνιστικού κόμματος στη περίοδο κρίσης που διανύει η χώρα. Είναι ολοφάνερο πως το κύρος του επαναστατημένου και η εγκυρότητα των ιδεών που πρεσβεύει, έχουν άμεση σχέση με το χαρακτηρισμό του υποκειμένου ως προοδευτικό. Αναγκαίο συνεπώς είναι να προσπαθήσουμε να ξεκαθαρίσουμε τι συνεπάγεται ο χαρακτηρισμός κάποιου ως προοδευτικού και τι ακριβώς υπονοείται με την έννοια πρόοδος.
Για να ορίσουμε κάτι ως προοδευτικό, θα πρέπει κατ’ αρχάς να αποδεχτούμε πως η πρόοδος έχει μία συγκεκριμένη κατεύθυνση και αυτή είναι προς τα εμπρός. Όμως όταν λέμε εμπρός, τι ακριβώς εννοούμε; Η κατεύθυνση σάμπως δε παίρνει σάρκα και οστά από τον καθορισμό συγκεκριμένων στόχων; Μήπως για τα παραπάνω, δεν είναι εξάλλου αναγκαία και μία επικράτηση ιδεών, παραδοχών, αντιλήψεων οι οποίες θα πρέπει να προηγούνται του ορισμού της κατεύθυνσης της προόδου; Όταν οι στόχοι έχουν τεθεί και το μοντέλο αποτελέσει ένα πρότυπο, όταν το μοντέλο επικυρώνεται με τη σύμπλευσή του με τις επικρατούσες αντιλήψεις, τότε πια έχει γίνει ξεκάθαρο τι σημαίνει πρόοδος.
Με βάση λοιπόν τα παραπάνω, είμαστε πλέον στη θέση να τοποθετούμε τα άτομα και τις αντιλήψεις είτε μέσα στην έννοια της προόδου, είτε εκτός. Είμαστε σε θέση, μια ιδεολογία, μία πρόταση, κάποιες αρχές και αξίες, κάποιες επιδιώξεις, αν γίνονται προς την κατεύθυνση της προόδου να προσδίδουν και στο υποκείμενο την ίδια ιδιότητα, ενώ αν τα παραπάνω στοιχεία χαρακτηρίζονται από οπισθοδρομικότητα και αδράνεια, τότε μιλάμε για συντήρηση. Όσο οι ιδέες αλλάζουν, εξελίσσονται και δέχονται την τριβή του χρόνου, έχουμε και την εμφάνιση νέων ορισμών, νεοσυντηρητικών, νεοφιλελεύθεροων, νεο κάτι. Αλλά πάντα η κεντρική ιδέα της προόδου μέσα από το χρωματισμό της και τη δυναμική της στο χρόνο όταν προέρχεται από μία πολύ συγκεκριμένη αφετηρία, δε μπορεί παρά να μένει μία συμπαγής μάζα που μοιάζει σαν αντί η ίδια η πρόοδος να κινείται στην ιστορία, να φτάνει στο σημείο να επιβάλει την ίδια την ιστορία να κινηθεί γύρω από την έννοιά της όπως αυτή διαμορφώθηκε από τις αρχικές συνθήκες.
Αυτό που προσπαθώ να περιγράψω στα παραπάνω, είναι ότι η φύση της έννοιας της προόδου όπως αυτή πλέον γίνεται αντιληπτή, είναι απολύτως σύμφωνη με ένα ιδεαλιστικό πρότυπο. Σύμφωνα με αυτό, οι ιδέες, οι αρχές, οι αξίες και οι κατευθύνσεις, προϋπάρχουν του κόσμου αυτού, ή μάλλον είναι αυτόφωτες και οφείλουν να δουν την αντανάκλασή τους στον υλικό κόσμο και στην ανθρώπινη κοινωνία. Συνεπώς, η πρόοδος υπό αυτό το πρίσμα είναι η επιχείρηση προσέγγισης αυτών των ιδεών που ως πρότυπα υπάρχουν στον κόσμο των ιδεών και οφείλουμε να τα κάνουμε πραγματικότητα. Το οξύμωρο του πράγματος όμως είναι ότι ιδέες αντιλαμβανόμενες ως προοδευτικές, όπως ο μαρξισμός και οι εκφάνσεις του, έχουν πολύ λίγα κοινά σημεία με τον ιδεαλισμό του Πλάτωνα.
Με αφορμή ένα πρόσφατο ανάγνωσμα του Πόππερ, θα ήθελα να συνδέσω την έννοια της προόδου με την εξελικτική θεωρεία του Δαρβίνου και τη μέθοδο της επιστήμης. Σύμφωνα με τη θεωρεία του Δαρβίνου, η εξέλιξη των ιδεών από το απλούστερο προς το πιο πολύπλοκο, η οποία συμβαίνει μέσω της μετάλλαξης του γενετικού υλικού των ειδών, δε συμβαίνει βάσει κάποιων a priori κατευθυντήριων αρχών. Η μετάλλαξη δηλαδή του γενετικού υλικού ενός οργανισμού, δεν ακολουθεί κάποιες επιταγές, αλλά γίνεται με τυχαίο τρόπο. Μία μεμονωμένη μετάλλαξη ίσως προκαλέσει πρόβλημα για το άτομο, αλλά η διαδικασία αποδεικνύεται επωφελής προς το είδος. Η μετάλλαξη συμβαίνει με τυχαίο τρόπο, χωρίς τάσεις. Το αν η μετάλλαξη αποδειχθεί επωφελής ή όχι θα το αξιολογήσουν οι πολύ συγκεκριμένες συνθήκες που συνέβη. Ο χρόνος και ο τόπος συνεπώς είναι καθοριστικής σημασίας για την επιτυχία ή την αποτυχία. Στη συνέχεια η μετάλλαξη, αν είναι θετική για το είδος, θα βρει το δρόμο της για την παγίωση και την αναπαραγωγή του γονιδίου που τη φέρει. Αυτό όμως που πρέπει να τονιστεί, είναι ότι η αρχική δοκιμή δε γίνεται κατόπιν επιλογής, κατόπιν κάποιας διαίσθησης για το σωστό, αλλά τυχαία, προς όλες τις κατευθύνσεις.
Με την εξελικτική θεωρεία μπορεί να παραλληλιστεί η μέθοδος της επιστήμης της δοκιμής και λάθους. Οποιαδήποτε ανακάλυψη, εφεύρεση, έχουν δοκιμαστεί και επιβεβαιωθεί πριν γίνουν αποδεκτές. Ο επιστήμονας ίσως έχει κάποιες κατευθυντήριες γραμμές και θέσει από μόνος του ένα ερώτημα που ψάχνει απάντηση. Αυτό το ερώτημα ίσως βασίζεται σε κάποιες αρχές, αλλά η επιβεβαίωση της θεωρίας, θα γίνει με την παρατήρηση και το πείραμα. Ο ίδιος ο Πόππερ θεωρεί ότι μια θεωρεία, είναι έγκυρη μόνο όταν μπορεί να καταστεί ελέγξιμη και απορρίψιμη. Αν αφήσουμε όμως κατά μέρους τις αρχικές ιδέες και επικεντρωθούμε στην παρατήρηση και το πείραμα, θα δούμε ότι η έννοια του τυχαίου είναι απαραίτητη. Μία στατιστική ανάλυση, απομονώνει πάντα τους τυχαίους παράγοντες και επιχειρεί να βρει τη σχέση αιτίου αιτιατού. Η σχέση αιτίου αιτιατού με τη σειρά της δεν είναι άλλο από μία τυχαιότητα που απλώς επιβεβαιώθηκε εκ των πραγμάτων. Ένα πείραμα που γίνεται σε ένα εργαστήριο, εξετάζει όλες τις παραμέτρους ώστε να πάρει όλες τις τυχαίες διακυμάνσεις και να ελέγξει τη συμπεριφορά του αντικειμένου σε διάφορες συνθήκες. Η ανακαλύψεις στις επιστήμες, δε γίνονται από την επιβεβαίωση μιας θεωρίας μέσω ενός πειράματος ή μιας παρατήρησης, αλλά από τη διάψευσή τους. Είναι το λάθος, το οποίο δίνει την κατευθυντήρια γραμμή στην εξέλιξη της ανακάλυψης και όχι η αρχική ιδέα και διαίσθηση σχετικά με την ισχύ μίας πρότασης. Οι ιδέες είναι ποικίλες και οι αρχικές τάσεις πολλές. Όλες αυτές όμως κινούνται με μια φυγόκεντρο δύναμη προς όλες τις κατευθύνσεις και αυτό που τελικά θα αναδείξει την επικρατούσα είναι το σφάλμα, όχι η αρχική πρόθεση επιβεβαίωσης.
Τα δύο κοινά σημεία της θεωρίας της εξέλιξης και της μεθόδου των επιστημών, είναι λοιπόν η τυχαία δοκιμή και το λάθος. Τα λάθη συσσωρεύονται στη συλλογική μνήμη και ότι απομένει είναι ο ελεύθερος χώρος για να κινηθούμε-πάλι με τυχαίο τρόπο. Τα αποτελέσματα αυτής της μεθόδου, που προϋπήρχε στη φύση και την υιοθέτησε ο άνθρωπος, είναι, η δημιουργία του ίδιου του ανθρώπινου είδους, στην πρώτη περίπτωση, από απλούς μονοκύτταρους οργανισμούς και τα αμέτρητα επιτεύγματα των επιστημών και ο βαθμός που αυτά έχουν βελτιώσει τη ζωή μας στη δεύτερη περίπτωση.
Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, νομίζω -για μένα τουλάχιστον- είναι ξεκάθαρο, ποια έννοια πρέπει να έχει η πρόοδος και στην κοινωνικοπολιτική σφαίρα. Η προσδοκία των θετικών αποτελεσμάτων επιβεβαιώνεται από την παραπάνω μέθοδο. Μέθοδο την οποία, είχε η φύση, χρησιμοποίησε ο άνθρωπος για να δαμάσει τη φύση και θα πρέπει να χρησιμοποιείται κατά βάση και για να δαμάσει ο άνθρωπος τον ίδιο του τον εαυτό, την ίδια του την κοινωνία. Η πρόοδος είναι μια τυχαία κατεύθυνση η οποία επιβεβαιώθηκε και επιβίωσε από τον έλεγχο που της άσκησε η πραγματικότητα. Οι ιδέες διαμορφώνονται μέσα στην ιστορία και όχι εκτός αυτής.
Με όλα αυτά, μάλλον θα ήταν περιττό να μιλήσουμε για την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των όρων συντηρητικός και προοδευτικός, για να μη κάνουμε λόγο για αντιστροφή τους. Όλοι αυτοί οι θρασείς που τοποθετούνται τόσο απόλυτα και υποτάσσονται σε δεδομένες ιδέες και αρχές, καλά θα έκαναν να χαλαρώσουν λίγο, να αφήσουν τη σκέψη τους ελεύθερη και αν αυτή μπορεί να πάει αρκετά μακριά, τότε ίσως αποκολληθούν από την εμμονή τους σε ογκόλιθους του παρελθόντος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου